دستورالعمل علمی و بهداشتی برای شستشو و ضدعفونی خط تولید (اکسترودر، پلت و سایر تجهیزات) و انبارها و کامیون ها

اهمیت شستشو و ضدعفونی در خطوط تولید خوراک

رعایت بهداشت خط تولید در کارخانه‌های خوراک دام و آبزیان، یک عامل کلیدی در پیشگیری از آلودگی‌های میکروبی، کپک‌ها و ایجاد سموم مانند آفلاتوکسین است. آلودگی‌های میکروبی می‌توانند باعث افت کیفیت خوراک و خطر بیماری در دام یا آبزیان شوند. بنابراین برنامه منظمی برای شستشو و ضدعفونی تجهیزات مانند اکسترودر، دستگاه پلت، میکسر و سایر بخش‌های خط تولید ضروری است.

---

اهداف شستشو و ضدعفونی

• حذف آلودگی‌های قابل مشاهده (گردوغبار، ذرات خوراک باقی‌مانده)
• کاهش بار میکروبی سطوح
• پیشگیری از رشد کپک و باکتری
• حفظ کیفیت خوراک تولیدی
• رعایت استانداردهای ایمنی و بهداشت مواد غذایی مانند HACCP)، GMP)

مراحل کلی کار

1. آماده‌سازی
2. خاموش کردن تجهیزات و قطع کامل برق و بخار.
3. تخلیه کامل مواد باقی‌مانده از دستگاه‌ها.
4. بررسی ایمنی برای جلوگیری از خطرات احتمالی.
5. ضدعفونی تجهیزات خط تولید (اکسترودر، پلت، میکسر و آسیاب)
6. استفاده از برس‌های پلاستیکی یا فلزی مناسب برای زدودن پودر، خاکه و خوراک باقیمانده
7. استفاده از مکنده‌های صنعتی برای جمع‌آوری ذرات ریز.
8. عدم استفاده از هوای فشرده برای جلوگیری از پراکندگی آلودگی‌ها .

• شستشوی مرطوب (در صورت امکان)

توجه: برخی دستگاه‌ها (به‌ویژه اکسترودر و پلت) نسبت به آب حساس‌اند و نباید مستقیم آبریزی شوند مگر اینکه کارخانه طراحی مقاوم در برابر آب داشته باشد.

اگر شستشو مجاز باشد:

• استفاده از آب ولرم (حدود 40-50 درجه سانتیگراد)
• افزودن شوینده‌های ملایم مجاز صنعتی مخصوص صنایع غذایی
• شستشو با فشار ملایم آب یا اسفنج‌های صنعتی
• در نهایت آبکشی کامل و خشک‌کردن با هوای گرم یا خشک‌کن صنعتی

اگر شستشو با آب ممنوع باشد:

• تمیزکاری خشک کامل + استفاده از دستمال‌های مرطوب آنتی‌باکتریال برای پاک کردن سطوح
• یا استفاده از بخار آب داغ (steam cleaning) در بخش‌هایی که مجاز است
• ضدعفونی

• انتخاب ضدعفونی‌کننده‌های مجاز غذایی (Food Grade) مانند:
  • ترکیبات آمونیوم چهارظرفیتی (QUATs)
  • پراستیک اسید (PAA)
  • آب اکسیژنه تثبیت‌شده
• ضدعفونی با اسپری یا افشانه دستی روی سطوح
• رعایت دوز مصرفی طبق دستورالعمل سازنده ماده ضدعفونی‌کننده
• زمان تماس مناسب (معمولاً 5-15 دقیقه)
• در صورت نیاز، آبکشی مجدد با آب آشامیدنی تمیز (در صورت تماس با مواد اولیه مصرفی)

استفاده از فرمالین کجا مجاز است

محل استفاده	توضیحات مهم
اتاق‌های خالی و تجهیزات غیرفعال	برای ضدعفونی کامل سالن‌ها یا فضاهایی که در آن زمان هیچ مواد غذایی یا خوراکی وجود ندارد.
سیستم‌های تهویه یا فضاهای انبار خالی	برای گندزدایی سیستم‌های هوارسانی یا انبارها قبل از ورود مواد اولیه تازه.
دستگاه‌های خاص بعد از شستشو	بعضی ماشین‌آلات بعد از پایان تولید، قبل از شروع دوره‌ی جدید تولید با تخلیه کامل و شستشو، گازدهی فرمالین می‌شوند.

شرایط اجباری برای استفاده از فرمالین:

• هیچ ماده غذایی، خوراک دام یا آبزیان نباید موقع گازدهی یا ضدعفونی در محل باشد.
• کارگران باید حتماً لباس ایزوله، ماسک مخصوص (فیلتر دار مخصوص فرمالدئید)، و دستکش مقاوم بپوشند.
• تهویه کامل پس از ضدعفونی الزامی است (چند ساعت تا چند روز بسته به غلظت مصرف شده).
• سند ثبت مصرف لازم است (مقدار، تاریخ، محل، مسئول انجام)

---

❌ ممنوعیت‌ها:

• استفاده در خط تولیدی که در آن مواد غذایی یا خوراکی حضور دارند، کاملاً ممنوع.
• ضدعفونی مواد اولیه، خوراک، بسته‌بندی یا محصول با فرمالین غیرمجاز و جرم محسوب می‌شود.
• در کشورهای پیشرفته، فرمالین را حتی الامکان با ضدعفونی‌کننده‌های ایمن‌تر مثل پراکسید هیدروژن، اوزون یا ترکیبات چهارتایی آمونیوم جایگزین می‌کنند.

§        ضدعفونی انبارها

• تمیزکاری اولیه: حذف گردوغبار و بقایای خوراک.
• ضدعفونی سطوح: استفاده از محلول‌های ضدعفونی‌کننده مانند سود سوزآور 3-5% یا آب آهک برای کف و دیوارها.
• تهویه مناسب: اطمینان از جریان هوای مناسب برای خشک شدن سطوح.

§        ضدعفونی وسایل نقلیه (کامیون‌ها و تریلرها)

• شستشوی کامل: تمیزکاری کامل بدنه، کف و چرخ‌ها با آب و شوینده‌های مناسب.
• ضدعفونی: استفاده از محلول‌های ضدعفونی‌کننده مانند فرمالین یا پراستیک اسید با دوز مناسب.
• حوضچه‌های ضدعفونی: نصب حوضچه‌های ضدعفونی در ورودی و خروجی کارخانه برای چرخ‌های وسایل

§        حوضچه‌های ضدعفونی کفش و چرخ

• محلول ضدعفونی‌کننده: استفاده از محلول‌های مناسب مانند فرمالین 2% یا پراستیک اسید 0.5%.
• تغییر منظم محلول: تعویض محلول ضدعفونی‌کننده به صورت منظم برای حفظ اثربخشی.

§        سیستم‌های مه‌پاش (فوگرها)

• نصب مه‌پاش‌ها: استفاده از مه‌پاش‌های صنعتی در سالن‌ها و انبارها برای پاشش محلول‌های ضدعفونی‌کننده.
• محلول‌های مناسب: استفاده از محلول‌های ضدعفونی‌کننده مانند فرمالین یا پراستیک اسید با دوز مناسب.
• برنامه‌ریزی منظم: اجرای برنامه‌های منظم مه‌پاشی برای حفظ بهداشت محیط.

• خشک‌کردن نهایی

• خشک‌کردن کامل سطوح با جریان هوای تمیز و خشک
• اطمینان از عدم وجود باقی‌مانده آب یا ضدعفونی‌کننده
• ثبت سوابق

• ثبت تاریخ، نام فرد مسئول، دستگاه شسته‌شده و ضدعفونی شده
• ثبت مواد مصرفی و دوز مصرف
• نگهداری سوابق برای بررسی‌های بعدی و اطمینان از رعایت استانداردها.

نکات ایمنی و بهداشتی

• استفاده از تجهیزات حفاظت فردی: همواره از دستکش، عینک و ماسک مناسب استفاده کنید.
• تهویه مناسب: در هنگام استفاده از مواد ضدعفونی‌کننده، از تهویه مناسب محیط اطمینان حاصل کنید.
• آموزش کارکنان: کارکنان را در مورد روش‌های صحیح ضدعفونی و استفاده از مواد شیمیایی آموزش دهید.
• نگهداری مواد شیمیایی: مواد ضدعفونی‌کننده را در مکان‌های خشک، خنک و دور از دسترس افراد غیرمسئول نگهداری کنید.

ماده ضدعفونی‌کننده	کاربرد	دوز پیشنهادی	نکات ایمنی
پراستیک اسید (PAA)	ضدعفونی سطوح و تجهیزات	0.2-0.5%	استفاده با دستکش و عینک، تهویه مناسب
فرمالین  فرمالدئید (40%)	ضدعفونی تجهیزات و هوا	2-4%	استفاده با احتیاط، تهویه مناسب، تجهیزات حفاظت فردی
سود سوزآور (NaOH)	ضدعفونی کف و دیوارها	3-5%	استفاده با احتیاط، تجهیزات حفاظت فردی الزامی
آب آهک) شیر آهک)	ضدعفونی کف و بستر	18 کیلوگرم آهک در 30 لیتر آب	استفاده با دستکش و عینک، تهویه مناسب
الکل اتانول( 70%)	ضدعفونی سطوح کوچک و دست‌ها	70%	قابل اشتعال، استفاده در محیط‌های با تهویه مناسب
ترکیبات آمونیوم چهارظرفیتی	ضدعفونی سطوح و تجهیزات	0.1-0.2%	استفاده با دستکش و عینک، تهویه مناسب

برنامه زمانبندی برای ضد عفونی

فعالیت	دوره تکرار
تمیزکاری خشک تجهیزات	روزانه
شستشوی مرطوب تجهیزات	هفتگی
ضدعفونی تجهیزات	هفتگی
ضدعفونی انبارها	ماهانه
ضدعفونی وسایل نقلیه	پس از هر بار ورود و خروج
مه‌پاشی سالن‌ها	هفتگی

نکات مهم و علمی

• شستشو و ضدعفونی باید حداقل یک‌بار در هفته انجام شود یا بعد از هر خاموشی طولانی‌مدت خط تولید.
• برای اکسترودرها، حتماً توجه به تمیزکردن قسمت هد اکستروژن و ماردون ضروری است.
• در دستگاه‌های پلت، خنک‌کننده‌ها، کاندیشنرها و قالب‌ها (دای) اولویت بیشتری دارند.
• در بخش‌هایی که خطر رشد قارچ وجود دارد، استفاده از ضدکپک‌های مجاز میکروبی به صورت دوره‌ای توصیه می‌شود.
• وسایل و ابزار شستشو باید فقط مخصوص همین کار باشند و به‌طور جداگانه نگهداری شوند
• استفاده از تجهیزات تمیزکاری مناسب برای هر بخش از خط تولید.
• آموزش کارکنان در زمینه روش‌های صحیح شستشو و ضدعفونی.
• بازرسی منظم برای اطمینان از اثربخشی عملیات بهداشتی.

جمع‌بندی

رعایت دقیق شستشو و ضدعفونی تجهیزات تولید خوراک، نقش مستقیمی در افزایش کیفیت محصول، کاهش ریسک آلودگی و جلب اطمینان مشتریان دارد. انجام صحیح این عملیات بر مبنای اصول بهداشت صنعتی، نشان‌دهنده تعهد شرکت به سلامت دام و آبزیان است.

مطالعه و تحقیق توسط دکتر کاظمی

صفحه خانه